Жастар.kz Мәдениет

Жас қаламгерлерге жаңашылдық керек

Written by Aray2005

Жастардың талабына табалдырық болатын жақсы жылда жас қаламгерлеріміз, жас аудармашыларымыз, жас сыншыларымыз мемлекет тарапынан үлкен қолдауларға ие болып, әлемдік аренаға бет түзей бастағанын жалғыз әдебиетшілер ғана емес, қоғамның кез келген мүшесі күтіп жүргендей. Себебі әдебиет — ұлттың ұстыны, қоғамның барометрі. Жыл жастардыкі болғанымен, әдебиеттің айнасындағы мәселелердің барлығы ескі. Дегенмен әдебиеттегі қасаң қағидалар мен бұзылмайтын бөгеттерді қазақтың жас қаламгерлері ертең-ақ жарып өтетіні сөзсіз. Үстіміздегі жыл сол бағытқа баспалдақ болса дейміз.

Бүгінде қазақ жастары ұлттық әдебиетімізді әлемге қалай танытуы мүмкін деген сұрақ желдей еседі. Әрине, егер қазақ әдебиеті әлемде репутациясы бар әдебиет болса, қазақ жастарының шығармаларын аудару деген мәселе де жеңілдер еді. Бірақ қазақ әдебиеті дәл қазір әлемде орыс, жапон, не Латын Америка әдебиеті секілді танымал емес. Демек, қазақ әдебиетіне бола қазақ тілін үйренетін аудармашылар, университеттерде қазақ әдебиетін аудару ерекшеліктерін және қазақ тілін үйрететін профессорлар, қазақ тілінен (ғана) аударылған ең үздік аудармаға тағайындалған сыйлықтар, т.б. «танымал» әдебиеттерде бар артықшылықтар қазақ әдебиетінде жоқ. Бірақ бір айтатыны, қазақ әдебиеті көпшілікке мүлдем жаңа әдебиет. Демек, қазақ жастары елдегідей қазақ классиктерімен, аға буынмен салыстырылмайды. Бейімбет Майлин де, Мұхтар Мағауин де, Мақсат Мәлік те әлемдік аудиторияға бейтаныс, сондықтан олардың бәрін теңдей қабылдайды.
Әрине, аударма деген түпнұсқадай бола алмайды, бірақ шығарманың шын бағасын өлшейтін бір құрал деуге болады. Біздегі әдеби сынның кейбір өкілінде әлі күнге дейін «тілі шұрайлы» деген мақтау алда жүреді. Ал шығарманы аударғанда сыртқы сипаты, «шұрайлылық» шетке ысырылып, шығарманың өзге, ішкі, әдеби сипаттары алға шығады. Көп мақтаулы дүниелердің аударылғанда қаңғырлаған бос шелек болып қалатыны сол, қаламгерлердің сұлу сөзді қуалап кетуінен болса керек. Демек, қазақ әдебиетінің әлемде танымал еместігі жастар үшін қолайлы да: оларды ешкіммен салыстырмайды және шынайы әдебиет бәсекесіне түседі.
Қазақ жастары әдебиеті әлемдік аренаға неге шыға алмай жатыр деген мәселе, ең алдымен, қазақ жастары ағылшын (не өзге шет тілдерін) меңгеруі керек. Мысалы, өзбек жазушысы Хамид Исмаилов алдымен тіл үйренді, сосын Лондонға көшті, сосын ағылшын тілінен өзбек тіліне және өзбек тілінен ағылшынға әдеби аударма жасады. Оның алғашқы романдарының ағылшын тіліне аудармасын Роберт Чандлер, Эндрю Бромфилд секілді танымал аудармашылар орыс тілінен ағылшын тіліне аударды. Ал соңғы романын ағылшын тілінде сөйлету үшін Дональд Рэйфилд деген танымал аудармашы және орыс әдебиеті профессоры өзбек тілін үйренді. Сөйтіп, Исмаиловтың өзбек тілінен аударылған романы (Devil’s Dance, 2018) халықаралық сыйлықтарға ие болып, баспалардың қызығушылығын тудыруда. Екіншіден, жастарға барынша шетелде оқу, не тұрып көру керек. Он күн саяхат сананы өзгертпейді, шетелдік тәжірибені көргеннен кейін ғана жаңаша ойлауы мүмкін. Мысалы, басқаны былай қойғанда, қазіргі қазақ әдебиеті сүйенетін гендерлік ұғым-түсініктерді алайық. Олар Батыста ескірген болып саналады.
Мәселен, Тұманбай Молдағалиевтің «Әйел сенің ақылшың» атты өлеңін оқыған ағылшындар «Бұл неткен сексистік көзқарас, бір-екі ғасыр бұрынғы Англияға қайта оралғандаймыз» деп шалқасынан түсті. Қазақтың көп шығармаларында, қазақ әйелдерінің жанына үңіліп, мәртебесін көтереді делініп келгендердің өзінде, шындап қарасақ, осы сексистік көзқарастың құлағы қылтиып тұрады. Мұндай ойлаумен Батысты таңғалдыру былай тұрсын, қызықтыру, олардың симпатиясына ие болудың өзі мүмкін емес. Қазір «Толстой деген керемет жазушы екен» деп жаппай аударып, жаппай оқитын ғасыр емес. Қазір сол Толстойдың «Анна Каренинасының» өзін «Тамаша жазушы екен, бірақ патриархалдық қоғамның көзқарасымен ойлайды екен, Каренинаны өлтіретіні сондықтан» деп талдау жасайды. Егер сіздің айтатын ойыңыз адамзаттың алған бағытына сәйкес келмесе, тамаша әдебиетіммен таңғалдырам деудің өзі әбестік, бүгінгі таңда. Жас жазушылар Батыстағы идеологиялық тартыстарға біржақты ғана «азғындаған» деп лейбл жапсыратын кейбір аға буын өкілдеріндей үрке қарамай, сол тартыстардың ортасында болса, саралап, өздері үшін саналы таңдау жасайтын деңгейге өсетін еді. Әрине, бұл күллі батыстық ұғым-түсініктерді айнытпай сіңіру емес, не нәрсе шынында біздің ұлттық құндылығымыз, ұлттық ерекшелігіміз, ал не нәрсе адамзат дамуының бұрынғы сатыларында барлық ұлттарға тән болған дүние дегеннің аражігін ажырату.

Әсия БАҒДӘУЛЕТҚЫЗЫ,
театр және кино сыншысы

ПІКІР